Amasya: Ferhat'ın Kanalı Gerçekten Var

Ferhat ile Şirin'i herkes bilir. Ferhat, Şirin'e kavuşmak için dağı delip suyu şehre getirmeye çalışır. Efsanedir; öyle anlatılır, öyle dinlenir.

Amasya'da o kanal var.

Geç Helenistik – Erken Roma dönemine ait. Antik Amasya kentinin su ihtiyacını karşılamak üzere kayalar oyulup tüneller açılarak, yer yer duvar örülerek yapılmış. Arazi eğimine uygun, terazi sistemine göre. Yani bir mühendislik eseri; efsane sonradan üstüne yerleşmiş.

Şehrin geri kalanı da bu ölçüde somut.

Amasya, Yeşilırmak'ın iki dağ arasında açtığı dar bir vadide. Kuzeyi kaplayan Harşena Dağı'nın üzerinde kale var — Harşena Kalesi ya da kısaca Amasya Kalesi.

Kale tarih boyunca defalarca el değiştirmiş ve çoğunda tahrip olmuş. Persler, Romalılar, Pontus ve Bizanslılar dönemlerinde birçok saldırıya uğramış; her seferinde yeniden inşa edilmiş. Bugün ayakta duran duvar, o tekrarların toplamı.

Kalenin altındaki bölge, kaya mezarlarının ve kral mezarlıklarının bulunduğu alan. Kızlar Sarayı tam burada — Helenistik Çağ, Roma, Bizans dönemleriyle Orta Çağ sur duvarlarını da kapsayan bir alan.

1146'da Selçuklu Sultanı I. Mesud burada cami, medrese, hamam ve saray yaptırmış; hamamlar hâlâ ayakta ve gezilebiliyor. Osmanlı döneminde, on beşinci yüzyılda II. Bayezid'in Kapıağası Firuz Ağa tarafından yapılan Kızlar Sarayı ile on altıncı yüzyılda İsfendiyar Çelebi'nin oturduğu bir saray daha var.

Kızlar Sarayı, yüz elli yıldan uzun bir süre Osmanlı şehzadeleri, hatunları ve valileri tarafından kullanılmış. Amasya'nın "şehzadeler şehri" diye anılmasının sebebi bu.

Yalıboyu Evleri, Yeşilırmak kenarında ve tarihî sur duvarlarının üzerine inşa edilmiş. Ahşap çatkı arası kerpiç dolgulu; kırma ya da beşik çatı üzeri oluklu kiremitle örtülü.

Evler bitişik nizamda, bodrum üzeri tek ya da iki katlı. Bazılarında birinci, bazılarında ikinci kat üzerinde "şahniş" denen köşk çıkması var. İkinci katlar genellikle dışa taşkın, cumbalı — hem plana simetri kazandırıyor hem yer kazandırıyor.

Avlularında su kuyusu ve ocak, ilk göze çarpan nesneler. Günlük yaşam, sofa (hayat) etrafında biçimlenen odalarda geçiyor.

Bunlardan biri müze: Hazeranlar Konağı. 1865 yapımı, adını burada uzun süre oturan Hezeran Hanım'dan alıyor. Dört eyvanlı, orta sofalı planıyla dönemin sivil mimarisinin en iyi örneklerinden.

Aynı yıl, 1865, Amasya Mutasarrıfı Şair Ziya Paşa saat kulesini yaptırmış. Kulenin talihi tuhaf: ilk inşasının hemen ardından yangına maruz kalmış, 1940 şubatında ise bitişiğindeki ahşap Helkıs Köprüsü betonarme yapılırken "köprü inşasına engel olduğu" gerekçesiyle yıktırılmış. Yerine daha moderni yapılacaktı; yapılmadı. Bugünkü kule 2002'de aslına uygun olarak yeniden dikildi.

Aynalı Mağara şehir merkezine 3,3 kilometre. Amasya'nın kaya mezarlarının en iyi işlenmiş ve tamamlanmış olanı — yerden dört basamakla çıkılıyor, düz bir kayaya oyulmuş, 9,8 metre genişliğinde ve 13 metre yüksekliğinde.

Adı, dış cephe yüzeyinin perdahlanarak parlatılmış olmasından geliyor: güneş vurduğunda cephe parlıyor.

MÖ ikinci yüzyılda, Helenistik Çağ'da Amasya'da yaşamış Mitra rahibi Tes'in anıtsal mezarı. Mağaranın alınlığındaki "Büyük Rahip Tes" yazısı bunu doğruluyor. On birinci yüzyılda Bizanslılar burayı keşişhane olarak kullanmış ve duvarlara renkli resimler yapmış — yani aynı mekân, bin üç yüz yıl arayla iki farklı inancın yapısı olmuş.

Boraboy Gölü, Taşova ilçesinde, Amasya merkeze altmış iki kilometre. 2013'te tabiat parkı olarak tescillenmiş.

Doğal bir heyelan set gölü — Bolu'daki Yedigöller gibi, kayan toprağın vadinin önünü kapatmasıyla oluşmuş. Kuzey yamaçlarında ağırlıklı olarak Doğu kayını, karaçam, sarıçam ve meşe; güney yamaçlarında sarıçam, karaçam ve karışık çalı toplulukları var.

Yürüyüş yolları, kır lokantası ve konaklamaya elverişli kır evleri bulunuyor. Şehirdeki iki günün ardından yeşile çıkmak için doğru yer.

Amasya'nın alışılmadık tarafı, anlattığı hikâyelerin hepsinin bir karşılığının olması. Şehzadelerin sarayı duruyor, kral mezarları kayada, rahibin mezarı güneşte parlıyor ve Ferhat'ın kanalı gerçekten kayaya oyulmuş. Efsaneyle gerçek arasındaki mesafe burada başka yerlerdekinden kısa.

Kaynaklar: Amasya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü.